Chương 5. PHỐI HÒA ÂM CHO GIAI ĐIỆU THEO PHONG CÁCH CHỦ ĐIỆU - ÂM HÌNH ĐỆM - CÁCH VIẾT PHẦN ĐỆM ĐƠN GIẢN CHO CA KHÚC - HỢP ÂM VÀ CÁCH VIẾT PHẦN ĐỆM CHO GIAI ĐIỆU TRÊN THANG NĂM ÂM

Mở Đầu:

Những giai điệu theo phong cách chủ điệu, áp dụng kiểu phối chi tiết như đối với các bài tập kĩ năng sẽ khó thực hiện. Dùng cách phối tự do với lối nối tiếp mang tính khái quát do sức hút dẫn công năng là chính, sẽ đáp ứng phần nào việc phối hòa âm cho các giai điệu phổ thông...

Rải rác trong các chương, giáo trình đã đề cập đến cách đặt công năng cho bài hát, nhưng đó chỉ là những bài tập thực hành với tổng hợp âm cho mỗi phần lí thuyết. Nay, sẽ là sự tổng hợp cách phối này với toàn bộ các họp âm Diatonic đã học. Đặc biệt, việc nắm vững đủ các hợp âm trong điệu thức, từ hợp âm ba đến hợp âm bảy là rất cần thiết, để phối cho những giai điệu phức tạp, cầu kì hơn, mà màu sắc hòa âm càng thêm phong phú.

Mỗi giai điệu khi có một phần đệm tương xứng hỗ trợ, thì có thể coi là một tác Phẩm dù là rất nhỏ và đơn giản. Viết phần đệm không có nghĩa là chỉ đặt công năng, hợp âm thích hợp cho các âm trong giai điệu, mà phải tuỳ vào tính chất, tốc độ cùng nhịp điệu của nó để triển khai một phần đệm hợp lí

Giai điệu du dương trữ tình phải có một phần đệm khác với loại giai điệu tươi trẻ, vui nhộn. Hay sự trang trọng, trầm hùng của giai điệu cũng phải có một cách xử lí khác với loại mang tính chất hài hước, dí dỏm... Từ đó mới nảy sinh những âm hình đệm cho từng loại giai điệu, khiến cho âm nhạc trở nên sâu sắc vói các tính chất vui hay buồn, suy tư hay tế nhị, nhẹ nhàng. Âm hình đệm này chính là những công năng hoà âm đã được âm hình hoá dưới nhiều hình thức rất phong phú.

Âm nhạc điệu tính được giới thiệu trong giáo trình, chủ yếu xoay quanh các điệu thức trưởng, thứ (tự nhiên và hoà âm) theo lối cổ điển châu âu, là loại thang âm được nhiều nhạc sĩ trên thế giới cũng như ở Việt Nam đã và đang sử dụng trong các sáng tác của mình. Tuy nhiên, bên cạnh đó là sự tồn tại song song loại điệu thức 5 âm (ngũ cung) rất phổ biến, đặc biệt trong âm nhạc cổ truyền châu á, trong đó có Việt Nam. Một giai điệu xây dựng trên thang 5 âm, cũng có thể sử dụng các dạng hợp âm của hòa âm cổ điển châu âu. Nhưng muốn tránh âm hưởng này, thì phải dựa vào thang 5 âm để đặt những hợp âm phù hợp. Thiết nghĩ, đây cũng là một phương cách phối hoà âm cho những giai điệu muốn giàu âm hưởng dân tộc hoặc các giai điệu dân ca một cách có hiệu quả.

Mục Tiêu:

Chương V, giúp học viên viết phần đệm đơn giản cho ca khúc, qua một số âm hình cơ bản và cách phối hoà âm cho giai điệu trên thang 5 âm.

- Phối hòa âm cho giai điệu phổ thông (theo phong cách chủ điệu)

- Khát lược một số âm hình đệm cơ bản

- Viết phần đệm đơn giản cho ca khúc

- Hợp âm và cách xây dựng hợp âm trên thang 5 âm

- Viết phần đệm cho những giai điệu trên thang 5 âm.

5.1. Cách phối tự do cho giai điệu của ca khúc phổ thông

Trong thực tế, tác phẩm âm nhạc (nói chung) hầu như được viết theo phong cách chủ điệu. Đặc biệt là những ca khúc phổ thông hiện hành cả của nước ngoài và Việt Nam. Nghĩa là, ngoài giai điệu do tác giả sáng tác, phần đệm (hoà âm) được phối tự do, thường do người sử dụng tuỳ hứng đặt vào. Hoà âm lúc này chỉ mang ý nghĩa phụ họa, làm nền, giúp cho giai điệu có thêm sức sống, tăng màu sắc biểu hiện và tạo sự thấp dẫn lôi cuốn hơn cho tác phẩm mà thôi. Nhưng trên thực tế, việc phối hoà âm cho giai điệu với tư duy có logic chặt chẽ và được khai thác tối đa, thì chắc chắn tác phẩm sẽ được nâng lên một bình diện mới, với ấn tượng mới đặc biệt sâu sắc và với vẻ đẹp độc đáo, khác hẳn so với giai điệu vốn có trước đây.

Để phối hoà âm lúc này, căn bản vẫn phải dựa trên cơ sở điệu thức đang sử dụng trong tác phẩm. Sức hút dẫn công năng theo công thức đã học: T-S-D-T là vấn đề rất quan trọng phải luôn chú ý. Mặt khác, việc lựa chọn hợp âm nào tương đối phù hợp nhất cho nét giai điệu (có thể là vài ba âm cho tới vài nhịp nhạc) cũng là điều cần thiết, phải hết sức quan tâm. Tuy vậy, yêu cầu phối hoà âm trong phần này chỉ cần đạt sự chính xác và hiệu quả một cách tương đối, không nên quá cầu kì, phức tạp...

Ta có thể dựa vào luật nhịp của tác phẩm, nghĩa là đặt hợp âm theo từng loại nhịp như nhịp ²₄ hay nhịp ³₄ với mỗi nhịp là một chức năng chẳng hạn. Hoặc, có thể dựa vào tiết tấu nhanh, chậm của từng nét giai điệu, từng câu nhạc, để thay đổi hợp âm cho phù hợp. Cũng có thể tìm ra những âm có tính “đại diện” cho toàn nét nhạc, rồi đặt hợp âm tương ứng...

Như vậy, để phối hoà âm cho giai điệu theo phong cách chủ điệu (hay có thể xem như đặt hợp âm cho giai điệu phổ thông) nên dựa vào các cách sau:

5.1.1. Đặt hợp âm theo loại nhịp:

a. Nếu các âm (hay hầu hết các âm) trong nhịp thuộc cùng hợp âm, chỉ việc đặt công năng chung cho toàn giai điệu của nhịp. Cách phối này là tương đối dễ dàng thuận lợi.

b. Nếu các âm trong nhịp không hoàn toàn thuộc hợp âm, có thể bỏ qua, hoặc lựa số âm tối đa có thể quy vào hợp âm, rồi chọn ra công năng thích hợp cho cả nhịp (hoặc trọng âm của nhịp).

5.1.2. Đặt hợp âm theo sự chuyển đổi của các âm trong giai điệu:

Loại này tương đối phức tạp, cần phải chú ý tới tốc độ nhanh chậm và đặc biệt là những âm ngoài hợp âm năm trong giai điệu đó.

a. Nếu giai điệu với tốc độ chậm, có thể thay đổi hợp âm ở bất kì phách nào dù mạnh hay yếu mà không cần dựa vào luật nhịp. Cách phối này giúp cho giai điệu tự do, rộng rãi hơn và luôn phong phú về màu sắc hòa âm.

b. Còn giai điệu có tốc độ nhanh, hợp âm thường thay đổi ở phách mạnh, vừa làm nổi rõ chức năng lại vừa làm nổi rõ loại nhịp. Cách phối này phần nào giống như kiểu a của phần 5.1.1 – đặt hợp âm theo loại nhịp.

5.1.3. Hướng dẫn thực hành:

a. Xác định điệu thức của bài phối

b. Xem xét loại nhịp và sự chuyển động nhanh, chậm của tiết tấu trong giai điệu, để chọn ra cách phối phù hợp. Lưu ý:

+ Nếu tiết tấu khoan thai, hợp âm thay đổi tuỳ chỗ và có thể phối dày.

+ Nếu tiết tấu nhanh, nên đặt hợp âm thưa, thoáng.

c. Đặt công năng cho từng âm hay từng nét của giai điệu.

+ Cố gắng thay đổi hợp âm, không nhắc lại, để tránh sự đơn điệu. Sử dụng hợp âm phong phú, hợp lí giai điệu sẽ luôn có màu sắc mới mẻ. Với những nét nhắc lại, có thể dùng vòng hoà âm mang tính chu kì, không nhất thiết phải quá chi tiết.

+ Chú ý sức hút dẫn công năng trong điệu thức.

Hãy xem cách đặt hợp âm cho đoạn trích của 3 ca khúc: “Bài ca may áo”, “Đẹp sao người chiến sĩ biên cương” và “Tuổi đời mênh mông”.

Sau khi xác định điệu tính và xem xét giai điệu ca khúc thứ nhất, ta chọn cách đặt hợp âm theo kiểu tỉ phần 5.1.1 cho ca khúc này.

Giai điệu trong các nhịp từ 1 đến 4 đều thuộc chức năng chủ. Dùng hợp âm t và t₆ để phối. Sang nhịp 5 bỏ qua âm si (phách yếu cuối cùng), các âm còn lại có thể dùng chức năng t hoặc tsVI. Hãy chọn tsVI để màu sắc hoà âm được thay đổi. Tới nhịp 6 có các âm thuộc dtIII; còn nhịp 7 là các âm thuộc hạ át nghịch s₇. Dẫn sang các nhịp 8, 9, 10 có thể dùng những chức năng khác nhau cho thêm phong phú, nhưng phải hợp tí. Cụ thể, đặt các hợp âm dtIII, d và t với các thể đảo có sự lựa chọn, như vậy sẽ được 1 bè trầm liền bậc mang tính giai điệu từ âm La của tsVI đi xuống âm Đô thuộc t (từ nhịp 5 đến 10). Cứ tiếp tục với cách làm này đến nhịp cuối, phần hoà âm cho ca khúc đã được hoàn tất.

Với bài "Đẹp sao người chiến sĩ biên cương" trên điệu tính Mi trưởng, có phần giai điệu khá phức tạp và uyển chuyển hơn, nên chọn cách đặt hợp âm theo kiểu a phần 5.1.2

Đẹp sao người chiến sĩ biên cương
(Trích)

Việc đặt hợp âm cho bài này cũng với cách làm tuần tự từng bước như ở bài trước...

Còn ở “bài tuổi đời mênh mông”, có nét giai điệu vui tươi, nhí nhảnh, nên dùng lối đặt công năng theo kiểu b phần 5.1.2 là rất phù hợp. Việc sử dụng xen kẽ giữa các hợp âm gốc và đảo với nhiều công năng khác nhau, sẽ cho màu sắc hòa âm luôn thay đổi mới mẻ.

Tuổi đời mênh mông

(Trích)

Trình Công Sơn

Nhìn chung, việc phối hoà âm cho giai điệu mang tính chủ điệu thường tự do, phóng khoáng trong quy luật tiến hành bè cũng như cách sử dụng các hợp âm. Chẳng hạn, trong ca khúc “Bài ca may áo”, hợp âm d⁶₄ được dùng ở đầu nhịp (phách mạnh) là không đúng với nguyên tắc về cách dùng hợp âm ⁶₄ đã trình bày trong học phần thứ nhất. Nhưng hợp âm ⁶₄ ở đây có thể xem là bước giai điệu hoá để làm đẹp bè trầm và làm phong phú thêm cho quy luật tiến hành bè. Hay như các hợp âm DTIII trong bài “Đẹp sao người chiến sĩ biên cương” “Tuổi đời mênh mông” và dtIII trong “Bài ca may áo” đều là những hợp âm thuộc nhóm át ít dùng, cùng nhiều hợp âm phụ khác được dùng một cách rộng rãi, thoải mái... Điều đó cho thấy, cách phối hoà âm cho giai điệu theo phong cách chủ điệu không nên quá câu nệ, giữ nguyên tắc chặt chẽ, như đối với những giai điệu có tính hợp xướng. Vấn đề cất lõi của hoà âm lúc này là sử dụng hợp âm một cách khái quát để tạo màu sắc mới cho giai điệu trên cơ sở của sức hút dẫn công năng trong điệu thức theo logic chung T-S-D-T.

Tóm lại, trong khi phối, nên áp dụng một cách uyển chuyển và đúng chỗ với nhiều phương pháp hoà âm khác nhau, để có thể khai thác tối đa sự phong phú, đa dạng về màu sắc của hợp âm giúp tăng thêm giá trị cũng như sức truyền cảm, mà hoà âm đem lại cho giai điệu sẵn có.

5.2. Những khái lược về âm hình đệm

Phối hoà âm cho ca khúc nếu chỉ đơn giản là đặt các công năng tương ứng phù hợp với các âm của giai điệu. thì cũng không thể làm cho nó sống động với đầy đủ ý nghĩa của một tác phẩm âm nhạc, dù đơn giản. Giai điệu ấy khó có thể được coi là linh hồn" của tác phẩm. Muốn giai điệu được tô đậm, có sức thuyết phục hơn, có sự lôi cuốn thì phải đưa thêm vào đó những âm hình đệm thích hợp. Giai điệu ca khúc có phần đệm hợp lí chắc chắn sẽ tạo ấn tượng sâu sắc cho sự cảm thụ âm nhạc.

Có nhiều kiểu âm hình đệm dành cho giai điệu, trên cơ sở các công năng hoà âm đã được âm hình hoá, mà đơn giản nhất là những hợp âm chồng cột dọc. Sự âm hình hoá hợp âm còn có thể tiến hành băng cách:

* Tách hợp âm thành 2 phần: bè trầm và hợp âm (là những âm còn lại)

* Hợp âm được rải ra theo trật tự lên hay xuống hoặc có sự xen kẽ, đảo các thành phần âm trong hợp âm.

Sau đây là một vài kiểu âm hình đệm đơn giản theo 2 cách trên:

Một phần hết sức căn bản trong khi viết phần đệm, đó là nhịp điệu, tốc độ, tính chất của giai điệu, để từ đó chọn ra những âm hình thích hợp mà vận dụng, quan sát những thí dụ sau:

* Giai điệu mang tính chất ngợi ca, trang trọng (loại nhịp ²₄) có thể dùng âm hình theo kiểu a₁, a₂ vừa dày dặn về âm thanh, lại vững vàng, rắn rỏi bởi tiết tấu đều đặn (d d):

* Tính chất nhảy múa (vũ khúc) trở nên đậm nét bởi âm hình có tiết tấu linh hoạt theo kiểu a₇:

“Vũ khúc”

I.Surovsky

* Hoặc, âm hình đệm có tiết tấu hơi nhanh của loại nhịp a, thể hiện tính chất nhẹ nhàng, duyên dáng, rất quyến rũ của điệu Valse theo kiểu a₃:

Dark Eyes

Russian Gypsy song

* Âm nhạc mang tính trữ tình, êm địu, dùng âm hình có tiết tấu đều đặn, dàn trải theo kiểu b₅, b₆ sẽ rất phù hợp

* Với khúc hát ru dịu dàng dùng âm hình rải kiểu b₃ bị tạo sự đung đưa của chiếc nôi rất hiệu quả.

Khúc hát ru

A.Spendiarov (1871 - 1928)

* Còn sự vui nhộn, hài hước, nên dùng âm hình kiểu a₇ cùng tốc độ nhanh hoạt, sẽ cho cảm giác tươi trẻ, phấn khởi.

Nhìn chung, âm hình đệm hết sức phong phú và đa dạng với nhiều kiểu khác nhau. Trên đây là một vài khái niệm cơ bản về cách âm hình hoá hợp âm, để triển khai thành những âm hình đệm và cách sử dụng chúng. Mỗi âm hình đệm là một sáng tạo, không nhất thiết phải bó buộc theo một khuôn mẫu nhất định nào. Có thể tự tạo ra những âm hình mới hoặc trên cơ sở những âm hình đã có vẫn có thể thay đổi, biến hoá, làm cho chúng càng trở nên mới mẻ hơn.

Có thể thấy, phần đệm có ý nghĩa diễn cảm rất phong phú, bổ sung cho các tính chất của giai điệu, nên một phần đệm hợp lí không chỉ góp phần thể hiện nội dung âm nhạc sinh động hơn, sâu sắc hơn, mà còn mang lại sự thành công cho tác phẩm.

5.3. Viết phần đệm đơn giản cho ca khúc

Để viết phần đệm đơn giản cho ca khúc, cần thực hiện một số bước sau:

1/ Đất hợp âm cho các âm của giai điệu (sau khi đã xác định điệu tính).

2/ Xem xét loại nhịp, tốc độ và tính chất của giai điệu.

+ Nếu tốc độ chậm, tính chất trang trọng, nặng nề, với loại nhịp ²₄; ⁴₄, có thể chọn kiểu a₁, a₂, a₃.

+ Tốc độ vừa phải, tính chất dứt khoát, nhịp đi (²₄), nên dùng kiểu a₁, a₂.

+ Tốc độ khoan thai, vừa phải, tính chất trữ tình, hãy chọn các kiểu rải như bộ b₅, b₆ (cho các loại nhịp ²₄, ³₄,⁶₈).

+ Tốc độ linh hoạt (nhanh), tính chất vui nhộn, dí dỏm, hài hước, vũ khúc, có thể dùng âm hình kiểu a₇, a₈.

+ Khi tốc độ khoan thai hoặc hơi nhanh, tính chất nhẹ nhàng, uyển chuyển (loại nhịp ³₄) nên chọn kiểu a₃ hoặc b₄ cũng có thể tự tạo những âm hình mới, nếu thấy thích hợp với giai điệu.

3/ Sau khi đã chọn được âm hình thích hợp với tính chất giai điệu và loại nhịp, hãy phát triển các công năng hoà thanh thành âm hình đệm.

4/ Cần chú ý: Mỗi âm hình đệm có thể là nhân tố xuyên suốt cho tuyến giai điệu hoặc ca khúc nhỏ, nhưng cũng có thể chỉ dùng cho những phần, đoạn nhất định hoặc một tác phẩm lớn hơn. Nếu có sự thay đổi loại nhịp: hay tính chất âm nhạc trong mỗi phần, mỗi đoạn, tất nhiên phải kèm theo sự thay đổi những âm hình thích ứng.

Do khuôn khổ quy định, giáo trình sẽ chỉ hướng dẫn cách viết phần đệm đơn giải cho những giai điệu ca khúc cũng đơn giản, để đáp ứng phần nào nhu cầu thực tế. Còn muốn viết được phần đệm mang tính chuyên nghiệp, có tính nghệ thuật cao, cho những ca khúc phức tạp hoặc có dung lượng lớn, thì phải tìm hiểu và học ở những cấp bậc cao hơn mới có thể giải quyết thấu đáo được mọi vấn đề về phần đệm.

Để có sự phong phú với một vài lối đệm khác nhau, mỗi ca khúc của bài giảng sư chỉ thực hiện qua một trích đoạn. Và đây là cách viết phần đệm cho ca khúc “Chú voi con ở bản Đôn” của nhạc sĩ Phạm Tuyên.

Quan sát giai điệu, rồi thực hiện tuần tự các bước đã chỉ dẫn, có thể thấy âm hình a₁ và a₇ đều dùng được. Kiểu a₁ có vẻ phù hợp với thân hình đồ sộ của con voi, nhưng nặng nề và hơi đơn điệu, do tiết tấu () quá đều đặn. Dùng kiểu a₇ sẽ hợp lí hơn, vì tính chất tươi vui, nhí nhảnh của giai điệu và âm hình đệm sẽ gợi lên hình ảnh chú voi có dáng đi hơi lắc lư. Nên viết thêm dấu nhấn (>) ở đầu mỗi phách đệm để phần nào thể hiện bước chân voi.

Chú voi con ở bản Đôn

Hơi nhanh - Phạm Tuyên

Phần đệm cho trích đoạn ca khúc “Quê em bừng sáng” của tác giả Mộng Lân.

Bài có nhịp ³₄. Tính chất âm nhạc nhẹ nhàng, trong sáng Có thể dùng âm hình đệm kiểu a₃ (nhịp điệu Valse) hoặc b₄ Nhưng dùng kiểu a₃ sẽ hiệu quả hơn, bởi sự dày dặn của hợp âm. Nhưng trước khi triển khai âm hình đệm, hãy thực hiện các bước cần thiết đã hướng dẫn. Đặc biệt là việc lựa chọn các công năng hoà âm.

Với ca khúc “Em mơ gặp Bác Hồ” của tác giả Xuân Giao, có thể dùng kết hợp 2 âm hình đệm kiểu bị và b₃. Hợp âm nên dàn trải theo tiết tấu móc kép để tạo sự chuyển động liên tục không ngừng nghỉ mà vẫn rất mềm mại, nhẹ nhàng, như chắp cánh cho giấc mơ.

Em mơ gặp Bác Hồ, được thấy chòm râu dài, thấy tóc bạc phơ. Lại được âu yếm hôn lên má Bác và Bác mỉm cười, Bác khen em ngoan... Giấc mơ thật trìu mến, tình cảm, bởi vậy, phần đệm nên chọn âm hình uyển chuyển, đều đặn, mới phù hợp và chuyển tải trọn vẹn nội dung bài hát.

Phần hoà âm (trước khi phát triển thành âm hình đệm) chỉ đơn giản là sử dụng các hợp âm 3 chính (T - S – D) cũng vẫn hợp lí. Hãy tham khảo cách đặt hợp âm dưới đây:

Nhưng, cũng có thể đưa các hợp âm bậc phụ như SII, DTIII, TSVI cho màu sắc hòa âm thêm phong phú và tạo sự mềm mại, dịu dàng, bởi đặc tính của chúng vốn là những hợp âm 3 thứ trong điệu thức trưởng. Phần đệm có thể triển khai với sự kết hợp 2 âm hình đệm theo kiểu b1 và b3:

Các thí dụ trên là dẫn chứng cụ thể về cách viết phần đệm đơn giản cho ca khúc. Nhìn chung, để có phần đệm phù hợp, hiệu quả, hỗ trợ cho giai điệu, cần thực hiện tốt 2 bước cơ bản nhất, đó là:

+ Lựa chọn công năng.

+ Tìm ra âm hình thích hợp rồi từ đó triển khai thành phần đệm.

Với giai điệu đơn giản, không nhất thiết phải dùng âm hình phức tạp và cũng nên dùng dạng âm hình xuyên suốt, để quán xuyến toàn bộ tác phẩm.

5.4. Hợp âm và cách xây dựng hợp âm trên thang 5 âm

5.4.1. Khái niệm chung

Kế thừa các thành tựu về hoà âm mà nền âm nhạc châu âu đã đạt được trong các thế kỉ qua, nhiều nền âm nhạc trên thế giới, trong đó có Việt Nam đã vận dụng một cách sáng tạo những nguyên lí này để hình thành nên ngôn ngữ hoà âm phù hợp với cấu trúc điệu thức, giai điệu mang âm hưởng dân tộc.

Âm nhạc truyền thống Việt Nam về cơ bản là nhạc đơn âm, có hệ thống ngôn ngữ âm nhạc dựa trên thang 5 âm, như một số nước thuộc khu vực châu á là Trung Quốc, Nhật Bản, Mông Cổ, Triều Tiên... Trong nhiều sáng tác cho khí nhạc, hay phần đệm cho nhiều ca khúc đương đại của các nhạc sĩ Việt Nam, đã thấy áp dụng các dạng hợp âm ba của hệ thống hòa âm cổ điển châu âu trong tác phẩm. Song song với dạng hợp âm đó, còn thấy những hợp âm không theo cấu trúc quãng 3, được hình thành dựa vào thang âm điệu thức cổ truyền, phù hợp với đường nét của giai điệu đem đến cảm giác gần gũi với âm điệu dân tộc, có phong vị rất Việt Nam. Qua khảo nghiệm tác phẩm thực tế, có thể thấy những hợp âm này được phân thành 2 dạng, với phương thức cấu tạo chính, đó là:

* Hợp âm có cấu trúc chồng quãng 4

* Hợp âm có cấu trúc do chiều ngang của điệu thức 5 âm chuyển thành chiều dọc (với các bậc liền nhau xếp chồng lên).

5.4.2. Hợp âm có cấu trúc chồng quãng 4

Chẳng hạn, trong điệu thức 5 âm C D F G A, có thể chồng một số hợp âm theo cấu trúc quãng 4 như sau:

Quan sát cách chồng hợp âm theo quãng 4 qua một số tác phẩm viết cho đàn piano của nhạc sĩ Việt Nam:

Rủ nhau đi gánh lúa vàng

Nguyên Văn Nam

Trích đoạn trên điệu thức 5 âm C D F G A với các hợp âm được sử dụng có cấu trúc như sau:

Hợp âm sử dụng - Cách cấu tạo

Ngoài các hợp âm chồng 2 quãng 4, còn có các hợp âm được chồng với 3 quãng 4 liên tục. Những hợp âm này ở dạng nguyên vị, thường cho cảm giác rỗng và khó diễn tấu nên có thể đảo vị trí âm, để việc biểu hiện hoà âm cũng như thể hiện được dễ dàng. Và đây là cách thường dùng nhất. (Xem TD *l99)

Cùng xem xét cách sử dụng hợp âm cổ cấu trúc chồng 3 quãng 4 liên tục trong tác phẩm sau:

Phi ngựa bắn cung

Nguyên Văn Thương

5.4.3. Hợp âm có cấu trúc do chiều ngang của điệu thức 5 âm (với các bậc liền nhau) xếp chồng thành chiều dọc.

Hệ thống 5 âm có những cơ sở để xây dựng chồng âm, bởi sự hài hoà tự nhiên của các âm trong điệu thức. Có thể lấy các bậc liền nhau trong điệu thức xếp lên, cứ 3 hay 4 âm làm một hợp âm. Như vậy, chồng âm tạo thành hợp âm không nhất thiết phải theo trật tự của một loại quãng nào. Với cách thức vừa nêu, có thể có những hợp âm sau trong điệu thức 5 âm C D F G A:

Điệu thứ - Hợp âm chồng 3 âm - Hợp âm chồng 4 âm

Và điều vừa trình bày đều có thể áp dụng với các điệu thức 5 âm khác. Chẳng hạn, với điệu thức C D E G A, hợp âm có thể được sắp xếp như sau:

Điệu thức - Cách sắp xếp

Cách làm này có thể thấy trong nhiều sáng tác của các nhạc sĩ Việt Nam. Hãy xem xét những thí dụ sau chẳng hạn:

Con ngựa ô

Thái Thị Lang

Hoà âm trong tác phẩm được biểu hiện bằng chồng âm là các bậc đứng liền nhau trong điệu thức:

Hợp âm trong câu nhạc được hình thành bằng cách xếp các bậc liền kề trong điệu thức F ^bAs ^bB C ^bEs:

Đặc biệt, với những hợp âm có cấu trúc chồng tới 3 quãng 4, cũng có thể xem như dạng hợp âm có phương thức cấu tạo chiều ngang của điệu thức 5 âm, chuyển thành chiều dọc với các bậc liền nhau xếp chồng lên. Như hợp âm trong tác phẩm “Phi ngựa bắn cung” của tác giả Nguyễn Văn Thương (TD 200 phần 5.4.2) có thể lí giải bằng cả 2 phương thức chồng hợp âm như sau:

- Với cấu trúc chồng quãng 4, sẽ là:

Hợp âm sử dụng - Cách cấu tao hợp âm

- Với các bậc liền nhau của điệu thức, xếp chồng theo chiều dọc sẽ là:

Với 2 phương thức chồng hợp âm như đã trình bày, có thể áp dụng cho nhiều giai điệu ca khúc trên thang 5 âm, đặc biệt là những bài dân ca, để tránh sự quá lệ thuộc vào hoà âm cổ điển châu âu, phù hợp với thang âm, điệu thức cổ truyền.

Áp dụng đặt hợp âm cho giai điệu trên thang 5 âm

Con chim hót trên cành cây

Trọng Bằng

Bài có giai điệu trên thang 5 âm F-G-A-C-D, đồng thời hóa biểu chỉ giọng F.dur.

Vậy có thể thêm âm si giáng thành thang 5 âm F-G-B-C-D rồi hãy chồng hợp âm. Việc kết hợp 2 thang âm này sẽ tránh bớt sự gò bó trong khi phối. Xem cách sắp xếp hợp âm:

Điệu thức - Hợp âm và cách sắp xếp

Cách đặt hợp âm

(Giai điệu có thể đưa lên quãng 8 trên cho tiện diễn tấu).

Thực tế, nhiều giai điệu trên thang 5 âm được phối bằng những hợp âm ba theo lối hòa âm cổ điển, thấy vẫn rất phù hợp. Vậy cùng với những chồng âm theo thang 5 âm, nên điểm thêm một vài hợp âm ba cho hòa âm bớt phần đơn điệu, màu sắc thêm phong phú.

Phần đệm cho “Bài ca đi học” sẽ được triển khai với tuần tự các bước như bài trên và quan trọng nhất vẫn là:

+ Lựa chọn những chồng âm thật phù hợp với giai điệu.

+ Phát triển các chồng âm thành âm hình đệm hợp lí.

Giai điệu của bài hát rất trong sáng và giản dị, nên âm hình đệm với tiết tấu móc đơn dàn trải, nhẹ nhàng làm bài ca thêm sinh động, tươi vui.

Bài ca đi học

Phạm Trần Bảng

(Để tiện diễn tấu, giai điệu có thể đưa lên quãng 8 trên)

Hãy tham khảo thêm cách viết phần đệm cho bài “Lí cây bông” - dân ca Nam Bộ Giai

Điệu toàn bài được thể hiện trên thang 5 âm D F G A C, đồng thời cũng là âm hưởng của điệu d.moll tự nhiên. Như vậy, phần hoà âm có thể xác định bằng các chồng âm của thang 5 âm trên, và một số hợp âm của điệu tính d.moll tự nhiên. Hoặc cũng có thể dùng lối chuyển hệ tới những điệu thức 5 âm khác được xây dựng trên cùng âm chủ Rê, với các âm vốn có trong giọng d.moll, chẳng hạn: D E G A C - D F G B C. Điều này cũng dễ lí giải, bởi chồng âm trên các thang 5 âm có cách cấu trúc hợp âm không theo truyền thống cổ điển châu âu, nên sự chuyển hệ là cách hoán vị âm của thang 5 âm này với âm của thang 5 âm khác, tạo sự giao lưu, để âm điệu được thay đổi (như 2 điệu thức vừa nêu). Chồng âm mới sẽ có những âm không cùng điệu thức với giai điệu, nhưng âm hưởng vẫn hài hoà, phù hợp. Đây cũng là một đặc điểm của âm nhạc truyền thống Việt Nam. Cách làm này khiến cho màu sắc hòa âm thêm mới mẻ, mà âm hưởng dân tộc vẫn đậm nét.

Nhìn chung, giai điệu bài dân ca có sự chuyển động bình ổn và mềm mại, lựa chọn âm hình đệm rải cho bài hát thêm duyên dáng, nhẹ nhàng. Nên dùng các âm hình đệm sau:

Chú ý: Khi viết phần đệm (đơn giản) cho các bài dân ca, cũng làm tuần tự các bước như đối với các ca khúc sáng tác khác.

Qua cách viết phần đệm cho ca khúc “Miền nam của em”, “Bài ca đi học” và bài dân ca “Lí cây bông” cho thấy: việc sử dụng các phương thức chồng hợp âm theo các thang 5 âm, để bổ sung thêm cho âm hưởng dân tộc vốn ẩn trong giai điệu là điều cần thiết. Sự góp mặt của các hợp âm theo lối hoà âm cổ điển châu âu, bên cạnh việc khai thác lối chuyển hệ trong âm nhạc truyền thống Việt Nam, tất cả được kết hợp một cách khéo léo, hài hoà, sẽ tạo nên một ngôn ngữ hoà âm phong phú, đa dạng về màu sắc mà vẫn đượm phong vị dân tộc.

Cùng với phần hoà âm, âm hình đệm cũng là một nhân tố vô cùng quan trọng để phát triển thành một phần đệm hoàn chỉnh. Ở những ca khúc nghệ thuật của các nhạc sĩ nổi tiếng như Schubert, Grieg, Glinka, Rackhmanninốp… phần đệm không chỉ có nhiệm vụ hỗ trợ, nâng đỡ giai điệu một cách đơn thuần, mà còn có ý nghĩa diễn cảm rất phong phú. Nó chính là phần nền của cảm xúc, thể hiện những yếu tố cơ bản của nội dung bài hát.

Một phần đệm lôgic sẽ góp phần tôn tạo, chắp cánh cho giai điệu, đem đến sự truyền cảm sâu sắc, ấn tượng khó phai cho tác phẩm, sẽ là điều tất nhiên.

BÀI TẬP VỀ NHÀ

Bài tập 5.1: Đặt công năng cho ca khúc:

Vui bước tới trường

(Trích)

Nghiêm Bá Hồng

Anh vẫn hành quân

(Trích)

Huy Du

Một thời để nhớ

(Trích)

Nguyên Văn Hiên

Bài tập 5.2. Bài tập viết: Trên các giọng D.dur; B.dur; e.moll, triển khai các hợp âm ba chính thành một vài kiểu âm hình đệm đã giới thiệu.

Bài tập 5.3. Viết phần đệm theo cách đã hướng dẫn cho một trong các trích đoạn ca khúc sau:

Bông hoa mừng cô

(Trích)

Trần Thị Duyên

Reo vang bình minh

(Trích)

Lưu Hữu Phước

Hà nội mến yêu

Thanh Hải

Bài tập 5.4. Bài tập viết: Chồng hợp âm theo 2 phương thức đã trình bày cho các thang 5 âm sau: D E G A H; G A H D E và C E^b F G B. Áp dụng chồng hợp âm trên thang 5 âm cho bài hát

Tay thơm tay ngoan

Bùi Đình Thảo

Thầy cô cho em mùa xuân

Vũ Hoàng

Bài tập 5.5. Bài tập viết: Chọn và viết phần đệm đơn giản cho mọt trong ca khúc sau:

Trường em

Phạm Đức Lộc

Bay cao tiếng hát ước mơ

Nguyễn Nam