Chương 4. CÁC HỢP ÂM BẢY CHÍNH TRONG ĐIỆU THỨC TRƯỞNG VÀ THỨ (TỰ NHIÊN - HOÀ ÂM) D₇ - SII₇ - DVII_7. CÁC HỢP ÂM BẢY PHỤ VÀ HỢP ÂM D_9. ĐIỆN THỨ TỰ NHIÊN VÀ VÒNG HÒA ÂM PHRIGIEN

Các hợp âm bảy chính D₇ – SII₇ – DVII₇ là những hợp âm nghịch, tính chất căng thẳng, bất ổn, tạo sức hút dẫn mạnh mẽ trong điệu thức bởi sự giải quyết thuận - nghịch. Nhờ những hợp âm này, điệu tính được củng cố và khẳng định, nên việc phối hoà âm không thể vắng mặt các hợp âm bảy chính.

D₇ là hợp âm nghịch, đại diện cho nhóm át.

SII₇ là hợp âm nghịch, đại diện cho nhóm hạ át.

DVII₇ là hợp âm nghịch thuộc nhóm át, cũng là một trong những hợp âm bảy được sử dụng nhiều trong tác phẩm âm nhạc.

Bên cạnh các hợp âm bảy chính là những hợp âm bảy phụ. Tuy không được dùng nhiều, nhưng chúng cũng đem lại một sức biểu hiện mới cho hoà âm và sự phong phú cho điệu thức.

So với các hợp âm ba và hợp âm bảy, hợp âm chín rất ít dùng. Đại diện cho chúng là hợp âm D₉.

Điệu thứ tự nhiên, tuy ít dùng trong âm nhạc cổ điển và thường dùng ở những phần ngắn hoặc rất ngắn trong tác phẩm, nhưng việc sử dụng điệu thức này cũng đem lại màu sắc mới mẻ và độc đáo cho sáng tác của nhiều nhạc sĩ...

Qua chương IV, học viên sẽ nắm vững cấu trúc và cách sử dụng các hợp âm bảy chính, hợp âm bảy phụ và hợp âm chín trong phối hoà âm, cũng như cách phối cho giai điệu của điệu thứ tự nhiên. Chương này gồm các mục:

- Hợp âm bảy át gốc – D₇

- Các thể đảo của D₇

- Hợp âm SII₇

- Hợp âm DVII₇

- Hợp âm bảy phụ và D₉

4.1. Hợp âm bảy át gốc – D₇

4.1.1. Đặc điểm cấu trúc:

Là hợp âm 7 được xây dựng trên bậc V của điệu thức trưởng hoặc thứ hoà âm. Kí hiệu D₇. Cấu trúc: gồm hợp âm ba trưởng và quãng 7 thứ.

D₇ là hợp âm nghịch hay dùng nhất. Có thể đùng đủ âm hoặc thiếu âm 5 thay bằng âm 1 (Xem TD ^(*) l26). D₇ có 3 thể đảo là D⁶₅ D⁴₃, D₂ (Xem thêm chương hợp âm sách Lí thuyết âm nhạc cơ bản)

4.1.2. Cách dùng hợp âm D₇:

* Chuẩn bị:

- D₇ thường được chuẩn bị bằng các hợp âm nhóm chủ, nhóm hạ át, K⁶₄ hay D, D₆

- Riêng T, T₆, K⁶₄ đứng trước D₇ được Phép 5 đúng // 5 giảm.

Nguyên tắc tiến hành bè:

+ Luôn bình ổn trong nối tiếp.

+ Giữ âm chung (nếu có)

+ Cũng cho phép bước nhảy vào âm 7 của D₇ ở một số bè.

* Giải quyết cho D₇

a. D₇ thường giải quyết về chủ - T - là sự chuyển tiếp của chồng âm nghịch nhất sang chồng âm thuận, ổn định nhất trong điệu tính.

- D₇ đủ về T, tiến hành bè như sau:

+ Âm 7 đi xuống liền bậc.

+ Âm 5 đi xuống liền bậc

+ Âm 3 ở giai điệu hút về âm chủ (T thiếu). Nếu ở bè giữa có thể đi xuống quãng 3 (T đủ).

+ Âm 1 vào âm 1 ở bè trầm.

Trường hợp âm 3 dẫn về âm chủ, T thiếu âm 5 sẽ tăng 3 âm 1, nên dùng trong kết vì chủ được củng cố.

Dùng trong cơ cấu

Dùng trong kết

D₇ thiếu về T, tiến hành bè như sau:

+ Âm 7 đi xuống liền bậc

+ Âm 3 đi lên liền bậc

+ Âm 1 (tăng đôi) ở bè trên đứng yên

+ Âm 1 vào âm 1 ở bè trầm

Do cách tiến hành bè, nên D₇ thiếu thường về T đủ, dùng trong cơ cấu nối tiếp sẽ thuận lợi.

+ Âm 7 đi xuống liền bậc

+ Âm 5 đi xuống liền bậc

+ Âm 3 đi lên liền bậc

+ Âm 1 vào âm 1 ở bè trầm.

Do vậy, TSVI luôn tăng âm 3 trong nối tiếp.

- Đây là hợp âm dùng để kết quan trọng nhất

+ Kết hẳn: D₇ - T

+ Kết nửa: S₍₆₎ – D₇; T₍₆₎ - D₇ (không có K⁶₄)

+ Kết ngắt: D₇ - TSVI hoặc có thể K⁶₄ – D₇ - TSVI.

- D₇ cũng dùng trong cơ cấu khi về T đủ. Nếu về T thiếu, nên dùng trong kết hẳn để củng cố âm chủ, báo hiệu sự kết thúc trọn vẹn.

D₇ có thể dùng rộng rãi như D, D₆ Dấu hiệu: như khi dùng D và thêm âm bậc IV của điệu thức:

Sau khi phân tích, ta thấy: hợp âm D₇ được dùng trong cả cơ cấu.lần trong kết.

Hợp âm D₇ có 3 thể đảo, đó là: D⁶₅; D⁴₃ và D₂

D₇ nào phải dùng đủ âm. Điều kiện sử dụng: như đối với D₇ trong tương quan chức năng cũng như trong nối tiếp. Các thể đảo thường dùng trong cơ cấu, không dùng để kết với bất cứ loại kết nào.

* Chuẩn bị: Các thể đảo của D₇ cũng được chuẩn bị bằng các hợp âm như đối với D₇ gốc. Trong nối tiếp, luôn đảm bảo: các bè bình ổn.

Riêng khi nối tiếp D – D₂, D₆ – D⁶₅, cho phép bước nhảy vào âm 7 ở giai điệu hoặc bè trầm, sau đó là bước phản hồi.

* Giải quyết cho các hợp âm D₇ đảo: thường về T theo sức hút giữa các bậc trong điệu thức. Nguyên tắc tiến hành bè:

+ Âm 5, âm 7 đi xuống liền bậc

+ Âm 3 đi lên liền bậc

+Âm 1 ở bè trên luôn đứng yên.

Do cách tiến hành bè, nên các hợp âm D₇ đảo thường về T đủ. Trên cơ sở sức hút của âm không ổn định về ổn định nên D⁶₅; D⁴₃ về T (h → c; d → c) D₂ Về T₆ (f → e)

* Thay đổi vị trí âm:

Giống như các hợp âm 3 khác, D₇ và các thể đảo cũng dùng nhắc lại và thay đổi vị trí âm với điều kiện: âm 7 phải để cùng bè (sau đó giải quyết đi xuống liền bậc), hoặc âm 5, âm 7 đổi chỗ cho nhau.

D⁴₃ dùng để lướt giữa T và T₆ với vòng lướt: T-D⁴₃-T₆ (hoặc ngược lại). Trong nối tiếp các bè luôn bình ổn. Cho phép âm 7 đi lên và 5 giảm // 5 đúng khi dùng T-D⁴₃-T₆:

Gặp bước nhảy âm 1 - 1 ở chỗ kết, phải phối D₇ gốc về T gốc để đảm bảo kết hoàn toàn, nên cho phép có quãng 8 // hay ngược hướng, nhưng phải dùng D₇ thiếu.

Khi phối bè chú ý: hợp âm D₇ đảo dùng trong cơ cấu còn D₇ gốc ưu tiên cho kết hẳn.

Qua phân tích cho thấy: trong cơ cấu, chủ yếu sử dụng các thể đảo của D₇

Là hợp âm bảy, xây dựng trên bậc II của điệu thức. Kí hiệu SII₇

+ Trong điệu trưởng tự nhiên, gồm hợp âm ba thứ + quãng 7 thứ.

+ Trong điệu thứ và trưởng hoà âm, gồm hợp âm ba giảm + quãng 7 thứ

Là hợp âm nghịch, đại diện cho nhóm hạ át. Luôn dùng đủ âm cả gốc lẫn đảo: SII⁶₅ được dùng nhiều, do âm trầm là âm một của S.

* Chuẩn bị: trừ các hợp âm thuộc nhóm át, còn lại đều có thể đứng trước SIII và thể đảo như T, T₆, S, S₆, TSVI, SII, SII₆. Trong nối tiếp, thường theo lối hòa âm có âm 7 đứng yên, riêng SII và SII₆ có âm 7 lướt:

* Giải quyết:

- SII₇ về D và D₇:

+ SII₇ - D: giống như D₇ về T nên SII₂ – D₆

+ SII₇ – D₇ thưởng theo công thức sau: do cách tiến hành bè.

Vậy nên:

SII₇ – D⁴₃ SII⁴₃ – D₇

SII⁶₅ – D₂ SII₂ – D⁶₅

SII₇ chỉ về thẳng D₇ khi dùng D₇ thiếu âm (5). Nhìn chung, khi giải quyết cho SII₇ phải bảo đảm:

+ Các bè luôn bình ổn

+ Âm 5, âm 7 phải đi xuống liền bậc.

- SII₇ sang K⁶₄ và T, trong nối tiếp luôn.đảm bảo:

+ Các bè bình.ổn

+ Âm 7 đứng yên.

Chú ý: SII₂ không vào K⁶₄ (do âm 7 ở bè trầm không được giải quyết). SII₇ Về chủ không nên dùng 2 hợp âm ở thể gốc (tránh lỗi 5 //). Thường:

+ SII₇ về T₆

+ SII⁶₅ về T₆ (trong cơ cấu); về T (trong kết biến cách bổ sung ở cuối bài).

+ SII⁶₅ và SII⁴₃ có thể dùng trong một số vòng lướt (sẽ nói sau)

- Cho phép một số bước nhảy, trong khi giải quyết cho SII₇ nhưng chủ yếu ở bè giai điệu:

* SII₇ trong các vòng lướt và SII₂, thêu:

Gặp bước tiến liền bậc ở giai điệu hoặc bè trầm, có thể áp dụng một số vòng lướt sau:

+ SII⁶₅-T₆-SII₇ (hoặc ngược lại) T₆ trong vòng lướt được tăng đôi âm 3.

+ SII⁶₅ – TSVI⁶₄- SII₇ (hoặc ngược lại). TSVI⁶₄ trong vòng lướt được tăng đôi âm 5

+ SII⁶₅ – T₆ - S

+ SII – SII₂ – D₆ hoặc D⁶₅. Trong nối tiếp luôn đảm bảo âm chung đứng yên, các bè bình ổn.

SII2 thêu giữa 2 T: T - SII2 - T (dùng ở kết).

4.3.3. Phối thực hành giai điệu sau:

Hợp âm SII₇ và thể đảo có thể dùng rộng rãi trong khi phối bè. Dấu hiệu như các hợp âm hạ át khác.

Kết quả phân tích: ghi trực tiếp trên đoạn nhạc.

Hợp âm bảy dẫn là hợp âm bảy xây dựng trên bậc VII của điệu thức (âm dẫn về chủ). Chức năng át, gọi là hợp âm bảy dẫn. Kí hiệu: DVII₇

+ Trong điệu trưởng tự nhiên là hợp âm bảy dẫn thứ, gồm: hợp âm ba giảm + quãng 7 thứ.

+ Trong điệu thứ và trưởng hoà âm là hợp âm bảy dẫn giảm, gồm: hợp âm ba giảm + quãng 7 giảm.

DVII₇ là một trong những hợp âm bảy chính, thuộc nhóm át, được dùng rộng rãi trong cơ cấu, không dùng để kết với bất cứ loại kết nào. Luôn dùng đủ âm, cả gốc lẫn đảo.

DVII₇ trực tiếp đứng sau T

- Tự nhiên hơn cả là chuẩn bị bằng nhóm hạ át theo lối hoà âm (ít khi sau TSVI).

- DVII₇ cũng có thể xuất hiện sau D và D₇

- Trong nối tiếp: luôn đảm bảo bình ổn giữa các bè.

* Giải quyết:

- DVII₇ về T, tiến hành bè như sau:

+ Âm 5, âm 7 đi xuống liền bậc.

+ Âm 1, âm 3 đi lên liền bậc.

Như vậy, T được tăng đối âm 3 (tuy vẫn có thể tăng âm 1, nếu sắp xếp với các quãng 4 //). Thường: DVII₇ về T.

DVII⁶₅, DVII⁴₃ về T₆ hoặc K⁶₄ có thể được.

DVII₂ – T⁶₄ lướt.

- DVII7 – D₇ và thể đảo: lối tiến hành này được coi là sự giải quyết cùng chức năng. Thường:

+ 3 âm chung đứng yên.

+ Âm 7 đi xuống liền bậc (vào âm 1 của D₇) với công thức sau:

Do vậy, nên:

DVII₇ về D⁶₅

DVII⁶₅ về D⁴₃

DVII⁴₃ về D₂

DVII₂ về D₇

* Hợp âm DVII₇ trong các vòng lướt:

- Nhiều vòng lướt có thể dùng DVII₇ và thể đảo khi có giai điệu hoặc bè trầm đi liền bậc:

+ DVII₂ - D – DVII⁴₃ – T₆

+ DVII⁶₅ – S⁶₄ – DVII₇ –D₆ v.v…

Trong nối tiếp luôn đảm bảo các bè bình ổn, âm chung đứng yên (nếu có).

4.4.3. Phối thực hành giai điệu sau:

Dấu hiệu dùng hợp âm 7 dẫn gồm các âm 3, 5, 7 của D₇ và âm bậc VI của điệu thức. Chú ý: DVII₇ chỉ dùng trong cơ cấu, không dùng để kết, dù là loại kết nào.

Kết quả phân tích: ghi trực tiếp trên đoạn nhạc

Trong hệ thống điệu thức, mọi hợp âm ba đều có thể trở thành hợp âm bảy. Như vậy ngoài các hợp âm bảy chính trên các bậc II, V, VII, thì còn những hợp âm bảy khác trên các bậc I, III, IV, VI. Và đây là các hợp âm bảy phụ: T₇, DTIII₇, S₇ và TSVI₇

So với các hợp âm bảy chính, hợp âm bảy phụ có phần nào không rõ ràng về chức năng, nên ít dùng và thường gặp trong mô tiến (mô tiến là sự chuyển dịch đi lên hay đi xuống nguyên hình của một nét nhạc nào đó).

A.4.5.2. Cách dùng các hợp âm bảy phụ:

Trong mọi trường hợp các âm bảy (thuộc hợp âm bảy phụ) thường giống như những âm lướt hoặc là có chuẩn bị.

- Giải quyết về hợp âm 3 thấp hơn 1 quãng 5 theo quan hệ D₇ - T.

- Nếu kết hợp giữa các hợp âm bảy với nhau, thì theo quan hệ SII7-D7a Trong tiến hành bè, luôn đảm bảo nguyên tắc chung:

+ Bình ổn

+ Giữ âm chung nếu có

+ Giải quyết các âm 7 (đi xuống liền bậc hoặc đứng yên)

Trong tác phẩm: hợp âm bảy phụ được dùng rộng rãi dưới hình thức mô tiến. D. Hợp âm D₉

+ Hợp âm D₉ xây dựng trên bậc V của điệu thực, gồm 5 âm. Kí hiệu: D₉.

+ Trong điệu trưởng tự nhiên, D₉ là hợp âm chín trưởng, gồm hợp âm D₇+ quãng 3 trưởng (Q3T) ở trên.

+ Trong điệu thứ và trưởng hoà âm, D₉ là hợp âm chín thứ, gồm hợp âm D7+ quãng 3 thứ (Q3t) ở trên.

+ Hợp âm D₉ chỉ dùng thể gốc (không có đảo). Âm 1 và 9 luôn cách nhau quá quãng 8, thường bỏ âm 5 trong hòa âm bốn bè.

B.4.5.2. Cách dùng

* Chuẩn bị:

Thường bằng nhóm hạ át theo lối hoà âm, gồm S, SII, SII₇ và các thể đảo của chúng. Trong nối tiếp luôn đảm bảo:

+ Bình ổn

+ Có một hoặc hai âm chung đứng yên. (TD 168a)

- Có thể chuẩn bị bằng các hợp âm T, K⁶_4, D, D₇. Trong tiến hành bè, luôn giữ nguyên tắc chung. Riêng D₇ – D₉ thường: âm 5 và âm 7(của D₇) tiến vào âm 7 và âm 9 của D₉. (TD 168b)

* Giải quyết cho D₉.

- D₉ trực tiếp vào T. Tiến hành bè như sau:

+ Âm 7, 9 đi xuống liền bậc.

+ Âm 3 đi lên liền bậc.

+ Âm 1 vào âm 1 ở bè trầm. (TD 169a)

- D₉- D₇: Tiến hành bè theo lối sau:

+ Âm 9 vào âm 1 (của D₇) các bè khác đứng yên khi D₇ thiếu.

+ Âm 9 và âm 7 đi vào âm 7 và âm 5 (của D₇). Âm 3 đứng yên khi D₇ đủ. (TD 169b)

Trong hai bài phối có áp dụng hợp âm D₉ và hợp âm bảy phụ. Riêng t₇ dùng như trong điệu thứ tự nhiên (tham khảo thêm ở bài sau)

Sự khác nhau căn bản giữa điệu thứ hoà âm và điệu thứ tự nhiên là ở các hợp âm thuộc nhóm át (do bậc VII của điệu tính không nâng cao nửa cung)

Trong điệu thứ tự nhiên, các hợp âm ba chính là thứ, còn hợp âm ba phụ hầu hết là trưởng (trừ bậc II là giảm) và thường dùng ở những phần ngắn trong tác phẩm, chủ yếu gặp bước đi xuống liền nhau từ bậc I tới bậc V (ở giai điệu hay bè trầm).

Cách đi xuống với 4 âm như vậy, giống nhóm 4 âm của điệu thức cổ phrigien. Hoà âm phối cho giai điệu loại này trên điệu thứ tự nhiên, thì gọi là vòng hòa âm phrigien.

Chẳng hạn:

+ 4 âm đi xuống ở thở bài dùng: T - DTIII - S - D

+ 4 âm đi xuống trong cơ cấu: TSVI - DTIII - S - D

+ Cũng có thể phối bằng các hợp âm 6 song hành: T₆ – DVII₆ – S₆ – D₆

+ Dùng hợp âm T₇ (và thể đảo): T – T⁶₅ - S - D

Trong nối tiếp luôn đảm bảo nguyên tắc chung:

+ Các bè luôn bình ổn

+ Âm chung đứng yên (nếu có)

* Nhóm 4 âm ở bè trầm: khi phối, giai điệu nên đi ngược hướng với bè trầm, bằng các vòng hoà âm sau:

+ T - DVII – S₆ – D

+ T – T₂ – SII⁴₃ – D

+ T – D₆ – SII⁴₃ – D

+ T - T2 - S6 - D

* Đặc điểm của vòng hoà âm Phrigien:

+ Âm bậc VII phối bằng nhóm át tự nhiên (DTIII, D, DVII) hoặc t₇.

+ Bậc VI phối bằng các hợp âm nhóm hạ át.

+ Vòng hòa âm Phrigien thường kết ở D hòa âm. Cũng cần lưu ý, vòng hòa âm này có thể có những biến dạng như thiếu âm đầu, hoặc cách xa âm kết thúc. Tuy nhiên, với bậc V, bao giờ cũng phải dùng hợp âm át trưởng theo truyền thống cổ, để từ đây mọi nối tiếp lại theo điệu thứ hòa âm.

Nhóm 4 âm đi xuống trong giai điệu mở bài, sẽ áp dụng vòng hoà âm gồm các âm: T-DTIII-S-D.

Hợp âm trong điệu thứ tự nhiên dùng để phối cho bài hát Việt Nam cũng rất hợp lí, vì phần nào giống điệu thức 5 âm Việt Nam, như điệu La thứ tự nhiệt với thang 5 âm c d e g chẳng hạn. Xem cách đặt công năng cho bài hát sau.

“Khúc hát ru trong câu chuyện cổ nhỏ”

Các nốt khoanh tròn và công năng trong ô vuông là thuộc vòng hòa âm phrigien. Đây là một biến dạng do sự phát triển của giai điệu, nhưng có thể nhận ra bởi các âm cơ bản vẫn đi xuống liền nhau từ bậc I tới bậc V và sử dụng nhóm át tự nhiên cho âm bậc VII.

BÀI TẬP VỀ NHÀ

Bài tập 4.1:

Hebrew Hora - D.C.al Fine

Bài tập viết: Phối hòa âm cho giai điệu và công năng.

Czerny

Moderato - F.Schubert

Bài tập 4.4:

Bài tập viết: Phối hòa âm cho giai điệu, bè trầm và công năng

Đặt công năng cho bài hát.

Trần Quang Huy

Bài tập 4.5:

R.Schumann

Lê Quốc Thắng